MATAPOS MAMATAY ANG NANAY KO DAHIL SA SAMA NG LOOB SA AKIN, NAKITA KO ANG ISANG LATA NG BISKWIT SA ILALIM NG KAMA NIYA. ANG LAMAN NITO ANG NAGPAPAGBAGO NG BUHAY KO AT NAGTURO SA AKIN KUNG PAANO MAGING TUNAY NA LALAKI.
Ilang linggo matapos mailibing si Nanay, tahimik na ang bahay. Sobrang tahimik. Wala nang nagluluto, wala nang naglalaba, at wala nang nangungulit sa akin kung anong oras ako uuwi.
Dati, ‘yun ang gusto ko—ang kalayaan. Pero ngayon, ang katahimikan pala ang pinakamalakas na sigaw ng konsensya.
Sinimulan kong ligpitin ang mga gamit ni Nanay. Sa ilalim ng kanyang lumang kama, may nahanap akong isang kalawanging lata ng biskwit (Royal Dansk). Mabigat ito.
Akala ko mga lumang sinulid at karayom lang ang laman, gaya ng nakasanayan.
Pero pagbukas ko… PERA.
Libo-libong piso. Puro lumang papel na 20, 50, at 100 pesos na inipon sa loob ng mahabang panahon. Naka-rolyo ang mga ito at may mga goma.
Sa ibabaw ng pera, may isang notebook.
Binasa ko ang laman. Ito pala ang diary at listahan ni Nanay.
June 12: Hindi ako bumili ng bagong tsinelas. Tinago ko na lang ang 50 pesos para pandagdag sa pambili ng motor ni Mark.
August 5: Masakit ang dibdib ko pero hindi na ako nagpa-check up. Sayang ang 500 pesos. Itatabi ko na lang para pang-apply ni Mark sa trabaho.
September 1: Nakaipon na ako ng 50,000. Malapit na. Konti na lang, mapapagawa ko na ang kwarto ni Mark para hindi siya naiinitan.
Napaupo ako sa sahig. Humagulgol ako habang yakap ang lata.
Ang bawat pisong laman ng latang ito ay buhay ni Nanay. Ang bawat sentimo ay katumbas ng gutom, pagod, at sakit na tiniis niya para lang makaipon para sa akin—sa anak niyang walang ginawa kundi pasakitan siya.
Sa sandaling iyon, nagbago ako.
“Nay,” bulong ko sa hangin. “Hindi ko na sasayangin ang sakripisyo mo.”
Dinala ko ang pera sa bangko, pero hindi para gastusin sa luho.
Ginamit ko ang ipon ni Nanay para magtayo ng isang maliit na Carinderia sa harap ng bahay namin. Pinangalanan ko itong “Minda’s Kitchen.”
Ang specialty ko? Ang Sinigang na Hipon ni Nanay.
Araw-araw akong gumising ng alas-kwatro ng madaling araw para mamalengke—gaya ng ginagawa niya noon. Araw-araw akong nagluto, naghugas ng pinggan, at nagpagod. Tinalikuran ko ang alak. Tinalikuran ko ang sugal. Iniwan ko ang mga barkadang walang ambag sa buhay ko.
Naging patok ang carinderia. Dinadayo kami dahil sa sarap ng Sinigang. Sabi nila, lasang “pagmamahal” daw.
ISANG GABI… (LIMANG TAON ANG NAKALIPAS)
Pasado alas-otso na ng gabi. May pumasok na isang binatilyo, siguro mga 19 years old, kasama ang Nanay niya.
Mukhang pagod na pagod ang Nanay, galing siguro sa trabaho. Yung binatilyo naman, nakasimangot at naglalaro lang sa cellphone.
Narinig ko ang usapan nila habang nagseserve ako sa kabilang table.
“Ma, ano ba?! Dito na naman tayo kakain?” reklamo ng binatilyo. “Nakakasawa na dito! Gusto ko sa mall!”
“Anak, ito lang kasi ang kasya sa budget natin eh,” malumanay na sagot ng Nanay niya. “Masarap naman ang Sinigang dito.”
“Ang kuripot mo talaga! Nakakahiya sa mga barkada ko!” sigaw ng binatilyo sabay dabog sa mesa.
Nakita kong yumuko ang Nanay niya, pinipigilan ang luha.
Parang nakita ko ang sarili ko noon. Parang nakita ko si Nanay Minda sa babaeng ‘yon.
Hindi ako nakapagpigil.
Kumuha ako ng isang mangkok ng mainit na Sinigang na Hipon. Kumuha rin ako ng extra rice at fried chicken.
Lumapit ako sa mesa nila. Ibinagsak ko nang medyo malakas ang tray sa harap ng binatilyo. Nagulat siya.
“Boss, hindi naman kami umorder ng chicken ah?” sabi ng binatilyo.
“Libre ‘yan,” seryoso kong sabi. “Pero may kapalit.”
“Anong kapalit?”
Hinubad ko ang apron ko at umupo sa bakanteng silya sa tabi nila. Tinignan ko ang binatilyo sa mata.
“Ang kapalit… pakinggan mo ang sasabihin ko.”
Tinuro ko ang litrato ni Nanay Minda na nakasabit sa pader ng carinderia.
“Nakikita mo yung matandang babae sa picture na ‘yan?” tanong ko. “Nanay ko ‘yan. Namatay siya limang taon na ang nakakaraan.”
“Oh, tapos?” pilosopong sagot ng bata.
“Namatay siya habang naghihintay sa akin,” garalgal ang boses ko. “Umuwi ako ng lasing. Sinigawan ko siya dahil malamig na ang pagkain. Sinabihan ko siyang walang kwenta. Pagkatapos nun, natulog ako. Kinabukasan, nalaman kong patay na pala siya nung oras na sinisigawan ko siya.”
Natigilan ang binatilyo. Binitawan niya ang cellphone niya. Ang Nanay niya naman ay napatingin sa akin.
“Boy,” sabi ko, tumutulo na ang luha ko. “Ang Sinigang na nasa harap mo? Mainit pa ‘yan. Ang Nanay mo na nasa harap mo? Buhay pa siya. Humihinga pa. Naririnig ka pa.”
Hinawakan ko ang balikat niya nang mahigpit.
“Huwag mong hintayin na lumamig ang sabaw. At huwag mong hintayin na lumamig ang katawan ng Nanay mo bago mo marealize kung gaano ka niya kamahal. Dahil kapag nawala ‘yan… kahit bilyonaryo ka pa, hindi mo na mabibili ang pagkakataong mag-sorry.”
Natahimik ang buong carinderia.
Nakita kong namula ang mata ng binatilyo. Dahan-dahan siyang tumingin sa Nanay niya. Nakita niya ang pagod sa mukha nito, ang mga kulubot, ang mga sakripisyo.
Biglang yumuko ang bata at niyakap ang Nanay niya.
“Ma… sorry,” iyak ng binatilyo. “Sorry po kung pasaway ako. Kain na po tayo.”
Umiyak din ang Nanay niya at niyakap ang anak.
Tumayo ako at bumalik sa kusina. Pinunasan ko ang luha ko gamit ang apron.
Tumingin ako sa picture ni Nanay.
“Nay,” bulong ko. “May nailigtas akong isa ngayong gabi. Sana proud ka na sa akin.”
Ang Minda’s Kitchen ay hindi lang basta kainan. Ito ang lugar kung saan ang bawat mainit na sabaw ay paalala na habang may buhay, may pagkakataon pang bumawi at magmahal.
